Przedawnienie roszczeń cywilnoprawnych – czym jest, jak działa i jak liczyć terminy przedawnienia?

Przedawnienie roszczeń to jedna z kluczowych instytucji prawa cywilnego. Ma ona ogromne znaczenie dla możliwości skutecznego dochodzenia roszczeń majątkowych danego rodzaju przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju. Po upływie określonego terminu przedawnienia – choć roszczenie cywilnoprawne nadal istnieje – dłużnik może skutecznie podnieść zarzut przedawnienia i uchylić się od jego zaspokojenia. Bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne, czyli od momentu, w którym wierzyciel mógł skutecznie dochodzić jego spełnienia. W tym artykule wyjaśniam, czym jest przedawnienie roszczenia, jak obliczyć jego termin oraz kiedy roszczenia się przedawniają i jak się przed tym chronić.

Czym jest przedawnienie roszczeń?

Przedawnienie roszczenia to instytucja prawa cywilnego, która polega na ograniczeniu możliwości skutecznego dochodzenia roszczenia po upływie ustawowego terminu. Choć roszczenie formalnie nie wygasa, dłużnik (ten przeciwko komu roszczenie przysługuje) może skutecznie uchylić się od jego zaspokojenia, powołując się na zarzut przedawnienia. Dotyczy to m.in. roszczeń o odszkodowanie – link do odszkodowań, które również przedawniają się po określonym czasie.

Zasadą jest, że przedawnienie uwzględnia się wyłącznie na zarzut pozwanego. Wyjątkiem są sprawy przeciwko konsumentom, w ich przypadku sąd ma obowiązek badać przedawnienie z urzędu. W wyjątkowych przypadkach, gdy przemawiają za tym względy słuszności, sąd może nie uwzględnić upływu terminu przedawnienia (art. 117¹ §1 k.c.).

Niepodniesienie skutecznego zarzutu przedawnienia może skutkować zasądzeniem roszczenia przez sąd lub inny organ, pomimo że formalnie uległo ono już przedawnieniu.

Przedawnienie pełni funkcję dyscyplinującą dla wierzycieli – skłania ich do dochodzenia swoich praw w racjonalnym czasie. Jednocześnie chroni dłużników przed wieczystą niepewnością co do potencjalnych roszczeń, które mogłyby być dochodzone wiele lat po ich wymagalności.

Jakie roszczenia ulegają przedawnieniu?

Przedawnieniu ulegają wyłącznie roszczenia majątkowe, czyli takie, których wartość można wyrazić w pieniądzu (np. zapłata ceny, zwrot pożyczki, czy odszkodowanie). Nie przedawniają się natomiast roszczenia niemajątkowe, np. wynikające z naruszenia dóbr osobistych, czy istniejące w stosunkach prawnorodzinnych. Istnieją natomiast także roszczenia majątkowe, które nigdy nie ulegają przedawnieniu, np.:

• roszczenie o zniesienie współwłasności,
• roszczenie właściciela o wydanie nieruchomości,
• roszczenie właściciela o wydanie rzeczy wpisanej do krajowego rejestru utraconych dóbr kultury,
• roszczenie właściciela o przywrócenie stanu zgodnego z prawem i o zaniechanie naruszeń własności nieruchomości.

Ile wynoszą terminy przedawnienia roszczeń cywilnoprawnych?

Terminy przedawnienia roszczeń cywilnoprawnych są zróżnicowane i zależą od rodzaju roszczenia oraz okoliczności jego powstania. Co do zasady, zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego, obowiązują dwa podstawowe terminy przedawnienia: 6 lat oraz 3 lata.

• Termin przedawnienia wynosi sześć lat w przypadku roszczeń majątkowych, dla których przepisy szczególne nie przewidują krótszego terminu. Dotyczy to m.in. roszczeń z umów cywilnych (np. umowy pożyczki, sprzedaży).

• Termin przedawnienia jest krótszy – trzyletni, jeśli chodzi o roszczenia o świadczenia okresowe (np. czynsz, alimenty, odsetki) oraz roszczenia związane z prowadzeniem działalności gospodarczej.

W niektórych przypadkach mogą obowiązywać inne terminy – np. 2 lata dla roszczeń z umowy o dzieło, czy 1 rok dla roszczeń z umowy przewozu. Każdorazowo warto sprawdzić, czy nie zachodzą przepisy szczególne.

Warto pamiętać, że na skutek nowelizacji przepisów Kodeksu cywilnego, która weszła w życie 9 lipca 2018 r., podstawowy termin przedawnienia roszczeń został skrócony z 10 do 6 lat. Termin przedawnienia roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej nie uległ zmianie i tak jak dotychczas wynosi 3 lata.

Przedawnienie roszczeń o świadczenia okresowe

Świadczenia okresowe to takie świadczenia, które są spełniane w równych lub podobnych odstępach czasu – np. miesięcznie lub kwartalnie – i nie tworzą z góry określonej całości. Typowe przykłady to: roszczenia najemcy przeciwko wynajmującemu z tytułu czynszu najmu, alimenty, renta czy odsetki od należności. Pracownicy zatrudnieni na podstawie umowy o pracę lub zlecenia również mogą mieć roszczenia podlegające przedawnieniu.

W przypadku takich świadczeń, bieg przedawnienia liczony jest osobno dla każdego okresu rozliczeniowego, czyli np. odsetki przedawniają się osobno za każdy dzień, podobnie jak każda rata alimentacyjna albo czynsz najmu. Termin przedawnienia roszczenia o świadczenie okresowe wynosi co do zasady 3 lata, liczone od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne, czyli gdy minął termin jego płatności.

Warto pamiętać, że przedawnienie przypada na ostatni dzień odpowiedniego terminu, co oznacza, że po jego upływie dłużnik może podnieść zarzut przedawnienia, a sąd -jeżeli uzna ten zarzut za zasadny i skuteczny, oddali roszczenie.

Przedawnienie roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej

Roszczenia związane z działalnością gospodarczą to roszczenia wynikające z czynności podjętych w ramach tej działalności – niezależnie od tego, czy zostały wykonane bezpośrednio w celu osiągnięcia zysku. Mogą to być np. należności za dostawę towarów, wynajem biura czy usługi podwykonawców.

W przypadku takich roszczeń termin przedawnienia roszczenia wynosi 3 lata. Kluczowe znaczenie ma przy tym okoliczność, czy dana czynność została dokonana w związku z prowadzeniem działalności gospodarczej – i to zarówno po stronie wierzyciela, jak i dłużnika.

Bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne – czyli od chwili, gdy uprawniony mógł zażądać spełnienia świadczenia. Często jest to dzień upływu terminu płatności faktury lub daty wykonania usługi.

Warto pamiętać, że po upływie terminu przedawnienia, dłużnik może odmówić zapłaty, jeśli skutecznie podniesie zarzut przedawnienia, a sąd – jako organ powołany do rozpoznawania spraw danego rodzaju – oddalił powództwo.

Jak obliczyć termin przedawnienia roszczenia?

Aby prawidłowo określić, kiedy upływa termin przedawnienia roszczenia, należy najpierw ustalić datę wymagalności roszczenia, czyli moment, od którego wierzyciel mógł skutecznie żądać jego spełnienia. Natomiast jeżeli wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie.

Następnie należy zastosować odpowiedni termin przedawnienia, np.:

• 6 lat – dla roszczeń majątkowych nieobjętych innymi regulacjami,

• 3 lata – dla świadczeń okresowych oraz roszczeń związanych z działalnością gospodarczą.

Jeśli termin przedawnienia jest dłuższy niż dwa lata, jego koniec przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego. Przykładowo: jeśli bieg przedawnienia roszczenia rozpoczął się 10 marca 2022 r., a termin przedawnienia wynosi 6 lat, to jego koniec przypada na 31 grudnia 2028 r., a nie dokładnie na 10 marca.

W przypadku roszczeń, dla których termin przedawnienia jest krótszy niż dwa lata (np. roszczenia z tytułu umowy przewozu – 1 rok), termin upływa dokładnie w dniu odpowiadającym jego rozpoczęciu.

Przerwanie i zawieszenie biegu przedawnienia roszczenia

Bieg przedawnienia roszczeń nie zawsze przebiega w sposób ciągły. Przepisy przewidują sytuacje, w których może dojść do jego przerwania lub zawieszenia, co wpływa na możliwość skutecznego dochodzenia roszczenia przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju.

• Przerwanie przedawnienia powoduje, że po wystąpieniu określonego zdarzenia termin przedawnienia biegnie od nowa. Do przerwania biegu dochodzi m.in. przez:

  • uznanie roszczenia przez dłużnika (np. częściowa zapłata),

  • wszczęcie postępowania przed sądem lub organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju,

  • podjęcie określonej czynności egzekucyjnej (np. złożenie przez wierzyciela wniosku o wszczęcie egzekucji).

Warto pamiętać, że po każdym przerwaniu przedawnienia biegnie ono na nowo, ale tylko jeśli czynność została skutecznie podjęta przez uprawnionego podmiot. Zignorowanie tej zasady może prowadzić do błędnego przekonania, że roszczenie nadal można skutecznie egzekwować.

• Zawieszenie biegu przedawnienia oznacza, że przez określony czas termin przedawnienia nie biegnie. 

Co istotne, bieg przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu:

• co do roszczeń, które przysługują dzieciom przeciwko rodzicom – przez czas trwania władzy rodzicielskiej;

• co do roszczeń, które przysługują osobom niemającym pełnej zdolności do czynności prawnych przeciwko osobom sprawującym opiekę lub kuratelę – przez czas sprawowania przez te osoby opieki lub kurateli;

• co do roszczeń, które przysługują jednemu z małżonków przeciwko drugiemu – przez czas trwania małżeństwa;

• co do wszelkich roszczeń, gdy z powodu siły wyższej uprawniony nie może ich dochodzić przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw danego rodzaju – przez czas trwania przeszkody;

• co do roszczeń objętych umową o mediację – przez czas trwania mediacji;

• co do roszczeń objętych wnioskiem o zawezwanie do próby ugodowej – przez czas trwania postępowania pojednawczego.

Przedawnienie względem osoby, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych, nie może skończyć się wcześniej niż z upływem 2 lat od ustanowienia dla niej przedstawiciela ustawowego albo od ustania przyczyny jego ustanowienia.

Jeżeli termin przedawnienia jest krótszy niż 2 lata, jego bieg liczy się od dnia ustanowienia przedstawiciela ustawowego albo od dnia, w którym ustała przyczyna jego ustanowienia.

Jak uniknąć przedawnienia roszczenia?

Aby nie dopuścić do upływu terminu przedawnienia, warto monitorować swoje sprawy i działać odpowiednio wcześnie. Kluczowe jest ustalenie, kiedy roszczenie stało się wymagalne oraz jaki termin przedawnienia roszczenia ma zastosowanie w konkretnym przypadku. Często koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, co daje dodatkowy czas na podjęcie działań.

Aby zabezpieczyć swoje interesy, warto:

• złożyć pozew w sądzie lub skierować sprawę do organu powołanego do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju,

• zawrzeć ugodę przed mediatorem,

• złożyć wniosek o zawezwanie do próby ugodowej lub rozpocząć mediację,

• uzyskać pisemne uznanie roszczenia przez dłużnika.

Zadbaj też o precyzyjnie skonstruowaną umowę – pomoc prawnika przy tworzeniu lub opiniowaniu umów może zapobiec sporom i przedawnieniu.

Pamiętaj, że czasami bieg przedawnienia może zostać zawieszony – np. z powodu braku pełnej zdolności do czynności prawnych lub działania siły wyższej. Analiza okoliczności i terminów pozwala uniknąć sytuacji, w której roszczenie nie może już być skutecznie dochodzone.